Co to jest umowa joint venture? Przewodnik po klauzulach

Co to jest umowa joint venture? To kontrakt, w którym dwa lub więcej przedsiębiorstw zobowiązuje się do realizacji jednego, określonego projektu, pozostając jednocześnie prawnie niezależnymi od siebie. Umowa określa, kto i co wnosi, kto podejmuje decyzje, jak dzielony jest zysk i strata oraz w jaki sposób przedsięwzięcie się kończy. Krótka odpowiedź jest prosta. Dłuższa ma jednak równie duże znaczenie, ponieważ dokument pełni inną rolę zależnie od tego, czy wspólne przedsięwzięcie prowadzone jest wyłącznie na podstawie umowy, czy przez nowo założoną spółkę.

Ten poradnik ma charakter ogólnej informacji prawnej, a nie porady prawnej. Przykłady odwołują się do praktyki w Unii Europejskiej, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii, a szczegóły różnią się w zależności od kraju. Gdy w grę wchodzą znaczące pieniądze, wyłączność lub wspólna własność intelektualna, brzmienie umowy warto sprawdzić z prawnikiem, który zna prawo właściwe dla danej sprawy.

Co dokładnie zawiera umowa joint venture?

Ta umowa mówi w praktyce: „zrobimy razem tę jedną rzecz, na tych warunkach i na niczym więcej”. Strony zachowują własną działalność. Do umowy trafia wyłącznie wspólny projekt, dlatego klauzula zakresu jest pierwszym zapisem wartym uważnej lektury.

Większość umów obejmuje ten sam podstawowy zestaw zagadnień. Należy się w nich spodziewać celu i czasu trwania przedsięwzięcia, wkładu każdej ze stron (gotówki, pracowników, technologii, dostępu do klientów), zasad zarządzania, podziału zysków i strat, własności intelektualnej, poufności, sposobu rozstrzygania sporów oraz zasad zakończenia współpracy. Lista elementów umowy joint venture przygotowana przez kancelarię Oberman Law wymienia te same klocki, w tym sprawy zastrzeżone, prawa do audytu i opcje wykupu.

W praktyce umowa często powstaje po krótszym dokumencie, takim jak list intencyjny albo memorandum porozumienia. Te wcześniejsze dokumenty rejestrują zamiar. Umowa joint venture zamienia go w zobowiązania, które można egzekwować, więc to, co na wcześniejszym etapie pozostało niedookreślone, zwykle wraca później jako punkt negocjacji.

Umowa kontraktowa czy kapitałowa: która struktura jest właściwa?

To pierwsza prawdziwa decyzja, a jej skutki dotyczą niemal wszystkiego innego. We wspólnym przedsięwzięciu kontraktowym strony współpracują wyłącznie na podstawie umowy i nie powstaje nowy podmiot prawny. We wspólnym przedsięwzięciu kapitałowym strony zakładają wspólnie spółkę, a umowa działa równolegle ze statutem tej spółki.

Struktura kontraktowa jest lżejsza i szybsza we wdrożeniu. Sprawdza się przy jednym projekcie, ofercie w przetargu publicznym lub współpracy badawczej z jasno określonym terminem zakończenia. Cena jest taka, że aktywa nie należą do neutralnego podmiotu, a każda ze stron odpowiada za swoje zobowiązania własnym bilansem.

Struktura kapitałowa wymaga dłuższego przygotowania, ale nadaje przedsięwzięciu własne kontrakty, pracowników, rachunek bankowy i sprawozdania. Odpowiada przedsięwzięciu, które ma działać przez lata albo musi zatrudniać ludzi i podpisywać umowy z klientami we własnym imieniu. Opodatkowanie, odpowiedzialność i zasady zarządzania wynikają z tego wyboru, dlatego przed pierwszym projektem umowy warto porozmawiać z doradcą podatkowym.

Struktura kapitałowa zwykle nie ma sensu, gdy projekt jest krótki, a budżet niewielki. Uzasadnienie pojawia się natomiast wtedy, gdy przedsięwzięcie potrzebuje własnej tożsamości na rynku.

Jedna uwaga dotyczy trasy kontraktowej. W kilku porządkach prawnych współpraca oparta wyłącznie na umowie może zostać uznana za spółkę osobową, jeśli strony wspólnie prowadzą działalność w celu osiągnięcia zysku. W Wielkiej Brytanii definicję partnerstwa zawiera Partnership Act 1890. W Niemczech i w Szwajcarii mogą mieć zastosowanie domyślne formy o podobnym charakterze: Gesellschaft bürgerlichen Rechts oraz einfache Gesellschaft. W praktyce partnerzy mogą ponieść większą wspólną odpowiedzialność, niż zakładali, dlatego umowa powinna jasno określać, czego strony chcą, a czego nie.

Które klauzule niosą największe ryzyko?

To nie jest ryzyko teoretyczne. Są to klauzule, o które prawnicy regularnie spierają się, gdy przedsięwzięcie zaczyna się psuć. Cztery z nich zasługują na powolną lekturę.

• Wkłady i wycena. Gotówkę łatwo policzyć. Licencji, zbioru danych czy „know-how” już nie. Umowa powinna określać, jak wycenia się wkłady niepieniężne i co się dzieje, gdy jedna ze stron dostarczy je z opóźnieniem.

• Podział zysków i strat. Podział zwykle odpowiada udziałom, ale nie musi. Jeśli jedna strona prowadzi operacje, a druga tylko finansuje projekt, należy to zapisać w liczbach.

• Obowiązki finansowe. Kto zapłaci, gdy przedsięwzięcie w drugim roku potrzebuje więcej pieniędzy? Klauzula milcząca w tej sprawie jest częstym źródłem nieporozumień.

• Odpowiedzialność i odszkodowania. Trzeba sprawdzić, które straty obciążają samo przedsięwzięcie, które każdą ze stron z osobna i czy obowiązuje jakikolwiek limit.

Przykład brzmienia, które warto wyszukać w dokumencie, wygląda tak:

§ 7.2 Żadna ze Stron nie jest zobowiązana do wnoszenia dalszych wkładów ponad Wkład Początkowy bez uprzedniej pisemnej zgody wszystkich Stron.

Ten zapis chroni wspólnika mniejszościowego przed wezwaniem do dopłaty. Bez niego obowiązek finansowania może zależeć od tego, co sąd odczyta z pozostałej części umowy.

Jak podejmowane są decyzje i co się dzieje w impasie?

Zarządzanie jest najbardziej kruche w przedsięwzięciu 50 na 50. Dwaj równi partnerzy bez głosu rozstrzygającego mogą blokować się przez miesiące, a przedsięwzięcie płaci za tę zwłokę. Umowa powinna dlatego dzielić decyzje na poziomy.

Sprawy bieżące należą do zarządu. Sprawy ważne, często nazywane sprawami zastrzeżonymi, wymagają zgody obu partnerów albo kwalifikowanej większości. Typowe przykłady to roczny budżet, sprzedaż istotnych aktywów, nowe zadłużenie, zmiany planu biznesowego i przyjęcie nowej strony.

Następnie pojawia się część, którą większość projektów umów pomija: co się stanie, gdy partnerzy nie zgodzą się w sprawie zastrzeżonej. Do typowych narzędzi rozwiązywania impasu należą eskalacja do kierownictwa, mediacja, okres wyciszenia i wreszcie mechanizm buy-sell. W klauzuli buy-sell jedna strona podaje cenę, a druga musi kupić albo sprzedać po tej cenie. To rozwiązanie jest bezpośrednie i sprzyja stronie o większych zasobach, dlatego mniejszy partner powinien dobrze przemyśleć, zanim je zaakceptuje.

Drugą kwestią są prawa do informacji. Wspólnik, który nie uczestniczy w bieżącym zarządzaniu, nadal potrzebuje obowiązku raportowania, dostępu do ksiąg i prawa do audytu. Bez nich słowo „wspólne” w przedsięwzięciu jest tylko obietnicą.

Własność intelektualna, wyłączność i prawo konkurencji

Własność intelektualna powoduje cichsze szkody niż prawie każdy inny temat. Umowa musi rozdzielać to, co każda strona wnosi (background IP, które pozostaje u swojego właściciela i jest udostępniane przedsięwzięciu na podstawie licencji), od tego, co przedsięwzięcie tworzy (foreground IP, które wymaga jasno określonego właściciela). Powinna też wskazywać, co dzieje się z foreground IP po zakończeniu współpracy i czy którakolwiek ze stron może je wykorzystywać poza projektem.

Obok tego stoją klauzule wyłączności i zakazu konkurencji. Partner często poprosi o to, by w czasie trwania przedsięwzięcia nie konkurować z nim w jego branży. To rozsądne, jeśli zakaz jest ograniczony zakresowo, terytorialnie i czasowo. Klauzula, która przez lata blokuje własną podstawową działalność, takiego ograniczenia już nie spełnia.

Prawo konkurencji dodaje warstwę, którą wielu pierwszych sygnatariuszy przeocza. W Unii Europejskiej utworzenie wspólnego przedsięwzięcia, które na stałe wypełnia wszystkie funkcje autonomicznego podmiotu gospodarczego, stanowi koncentrację zgodnie z art. 3 ust. 4 rozporządzenia Rady (WE) nr 139/2004 w sprawie kontroli koncentracji. Powyżej określonych progów obrotów oznacza to zgłoszenie zamiaru koncentracji i oczekiwanie na zgodę. Poniżej nich umowa nadal podlega ocenie pod kątem porozumień ograniczających konkurencję, więc ograniczenia wykraczające poza potrzeby przedsięwzięcia mogą stanowić problem. Wielka Brytania i Szwajcaria prowadzą własne reżimy, dlatego należy sprawdzić ten, który dotyczy stron.

Jak kończy się wspólne przedsięwzięcie?

Wspólne przedsięwzięcia rzadko mają trwać wiecznie, więc klauzula zakończenia nie jest pesymistycznym dodatkiem. Stanowi część transakcji. Dobra umowa wymienia zdarzenia, które kończą przedsięwzięcie: zrealizowanie projektu, upływ terminu, istotne naruszenie, niewypłacalność jednej ze stron albo zmianę kontroli nad jedną ze stron.

W przedsięwzięciach kapitałowych warto przeanalizować zasady przenoszenia udziałów. Prawo pierwszeństwa nabycia pozwala pozostałemu partnerowi kupić udziały, zanim trafią do podmiotu z zewnątrz. Prawo tag-along pozwala wspólnikowi mniejszościowemu sprzedać swoje udziały na tych samych warunkach, na jakich sprzedaje większościowy. Prawo drag-along pozwala większościowemu wymusić sprzedaż całego przedsięwzięcia. Każda z tych klauzul chroni jedną stronę i ogranicza drugą, dlatego warto czytać je z perspektywy własnej pozycji.

Na koniec sprawdź mechanizmy likwidacji. Kto zachowa umowy z klientami? Kto otrzyma dane? Jak wycenia się i dzieli pozostałe aktywa? Odpowiedź na te pytania na początku kosztuje godzinę. Odpowiedź w sporze kosztuje znacznie więcej.

Co warto sprawdzić przed podpisaniem?

Przed podpisaniem warto pamiętać, że umowa joint venture jest tak użyteczna, jak jej najsłabsza klauzula, a najsłabsza zwykle bywa ta, o której nikt nie rozmawiał. Zanim dojdzie do podpisu, warto przejść przez krótką listę kontrolną:

• Czy zakres jest na tyle wąski, że przedsięwzięcie nie wejdzie w podstawową działalność żadnej ze stron?

• Czy wkłady, wycena i dalsze finansowanie są zapisane w liczbach albo wzorach?

• Które decyzje wymagają zgody obu partnerów i co się dzieje, gdy się nie zgadzają?

• Kto jest właścicielem IP stworzonego przez przedsięwzięcie i kto może z niego korzystać później?

• Jakie klauzule zakazu konkurencji lub wyłączności obowiązują i jak długo?

• Czy zasady wyjścia, przenoszenia udziałów i likwidacji są jasne, łącznie z prawem właściwym i sądem rozstrzygającym spory?

Pierwszy przegląd narzędziem do analizy klauzul może pomóc wskazać, gdzie te tematy są pominięte albo sformułowane jednostronnie. Narzędzia takie jak Spellbook i LegalOn oznaczają klauzule względem wzorca zdefiniowanego przez użytkownika.

Jeśli zespół przygotowuje umowy i kieruje je do podpisu, platforma do obiegu dokumentów przechowuje wersje i akceptacje w jednym miejscu. PandaDoc jest jednym z przykładów takiego rozwiązania.

Żadne z tych narzędzi nie zastępuje osądu prawnika. Narzędzie wskazuje klauzulę, a decyzja o jej zaakceptowaniu należy do stron i ich doradców, zwłaszcza gdy stawka jest wysoka.

Trzy działania załatwiają większość pracy. Po pierwsze, ustal strukturę, czyli umowną czy kapitałową, zanim ktokolwiek zacznie pisać projekt. Po drugie, spisz zasady finansowania, rozwiązywania impasu i wyjścia, dopóki partnerzy nadal się dogadują. Po trzecie, poproś doradcę o ocenę skutków dla konkurencji i podatków w świetle prawa, które ma zastosowanie.